Evaluatie zes jaar Vandenbroucke
Sluit de minister van verboden de deur voor schadebeperking in België?
Laurent Fierens Gevaert, Senior Government Affairs Manager BeNeLux bij BAT, maakt de balans op van zes jaar federaal tabaksbeleid. Volgens hem ontbreekt het België, ondanks jaren van steeds strengere maatregelen, nog steeds aan een realistische strategie voor schadebeperking voor volwassen rokers.
Ingrijpende maatregelen
Frank Vandenbroucke is al bijna zes jaar minister van Volksgezondheid. Wat is uw oordeel?
"Als we terugkijken valt vooral de gestage opeenstapeling van verboden en beperkingen op: producten zoals nicotinezakjes en wegwerpvapes werden verboden, het uitstallingsverbod trad in werking en de verkoop van tabak in grote supermarkten werd verboden (een maatregel die later door het Grondwettelijk Hof werd vernietigd), terwijl er in 2028 nog een verregaande maatregel zal volgen: het verbod op smaakjes in vapes."
Wat heeft deze opeenvolging van maatregelen betekend voor de detailhandel?
"Voor de sector zijn de gevolgen ingrijpend geweest. Hele productcategorieën zijn verdwenen, producten moeten nu uit het zicht worden gehouden, winkeliers hebben hun winkels moeten aanpassen en dragen bovendien een steeds grotere verantwoordelijkheid voor naleving en leeftijdscontrole. Ondertussen blijven illegale websites, sociale mediakanalen en criminelen buiten die regels om opereren."
"Kortom, elke nieuwe beperking komt ten laste van degenen die zich aan de wet houden, terwijl degenen die buiten de legale markt opereren nauwelijks consequenties ondervinden. De kloof tussen legitieme detailhandelaren en illegale exploitanten wordt steeds groter, waardoor een fundamenteel oneerlijke concurrentieomgeving ontstaat."
Hebben al deze maatregelen voldoende effect gehad?
"De doelstelling achter het beleid staat niet ter discussie: het zo snel mogelijk terugdringen van het aantal rokers en het beschermen van minderjarigen tegen nicotinegebruik zijn doelen die we allemaal delen. Maar na zes jaar is het even belangrijk om de resultaten te evalueren. Levert het beleid de verwachte resultaten op, en welke onbedoelde gevolgen kan het teweegbrengen?"
"België heeft zichzelf een duidelijke doelstelling gesteld: minder dan 10% dagelijkse rokers tegen 2028. Vandaag zitten we nog steeds op 12,8%, en en zelfs ongeveer één Belg op vijf wanneer alle volwassen rokers worden meegerekend. Sciensano waarschuwt zelfs dat de daling van het roken vertraagt en dat er extra inspanningen nodig zullen zijn om de doelstelling te halen."
Wat ontbreekt er volgens u?
"Een duidelijke pijler voor schadebeperking. Preventie en stoppen met roken blijven essentieel. Maar voor volwassen rokers die blijven roken, moet er ook ruimte zijn voor gereguleerde rookloze alternatieven waarvan wetenschappelijk bewijs aantoont dat ze lagere risico’s kunnen inhouden dan het blijven roken van sigaretten, uitgaande van een volledige overstap."
Onbedoelde gevolgen
Waarom wordt dit debat vandaag de dag zo urgent?
"Omdat de regering heeft besloten om vanaf 1 september 2028 alle smaken in e-sigaretten te verbieden. Alleen tabakssmaak en producten zonder toegevoegde smaakstoffen blijven toegestaan. Voor veel volwassen gebruikers van e-sigaretten zijn niet-tabakssmaken een belangrijke reden om voor e-sigaretten te kiezen in plaats van sigaretten."
Waar waarschuwt u concreet voor?
"Als die keuze verdwijnt, moeten we de mogelijke onbedoelde gevolgen serieus nemen. Consumenten kunnen hun toevlucht nemen tot aankopen in het buitenland of bij illegale verkopers. Sommige gebruikers kunnen ook terugkeren naar sigaretten."
"Onze ervaring met wegwerpvapes heeft ook aangetoond dat het verbieden van een product de vraag niet noodzakelijkerwijs doet verdwijnen. In plaats daarvan kan die vraag verschuiven naar illegale kanalen waar veel minder toezicht is."
Ziet u een fundamentele tegenstrijdigheid in het Belgische beleid?
"Absoluut. Sigaretten blijven op grote schaal verkrijgbaar en zullen vanaf januari 2027 opnieuw in supermarkten worden verkocht. Tegelijkertijd krijgen rookloze alternatieven te maken met steeds strengere beperkingen of verdwijnen ze helemaal van de legale markt."
"Voor mij is dat de centrale paradox van de afgelopen zes jaar. Vrijwel alle e-sigaretaroma's worden binnenkort verboden, terwijl sigaretten op de markt blijven."
"Als het doel is om het roken terug te dringen, moet elke maatregel worden getoetst aan een eenvoudige vraag: helpt deze volwassen rokers om van sigaretten af te stappen, of maakt deze maatregel die overgang juist moeilijker? Er bestaat een reëel risico dat we stap voor stap de legale wegen om te stoppen met roken beperken, terwijl we het schadelijkste product onaangeroerd laten."
Europese voorbeelden
Zijn er elders in Europa al voorbeelden die België zorgvuldig zou moeten bestuderen?
"Nederland is waarschijnlijk het meest relevante voorbeeld, omdat het daar in 2024 een regelgeving heeft ingevoerd waarbij alleen tabakssmaken zijn toegestaan."
"Nederlandse autoriteiten en onafhankelijke organisaties hebben sindsdien melding gemaakt van aanzienlijke handhavingsproblemen. Uit rapporten blijkt dat consumenten nog steeds toegang hebben tot verboden producten via aankopen in het buitenland, sociale media en illegale kanalen, terwijl de illegale handel een groeiende zorg is geworden. Tegelijkertijd is vapen onder jongeren niet verdwenen en gaat het debat door over de bredere impact van het beleid op het roken en het consumentengedrag."
"De Nederlandse ervaring illustreert een belangrijke les: regulering maakt geen einde aan de vraag. Beleidsmakers moeten daarom niet alleen de beoogde doelstelling van een maatregel evalueren, maar ook de daadwerkelijke gevolgen ervan voor consumenten, detailhandelaren en handhavingsinstanties."
Laten andere landen zien dat een andere aanpak mogelijk is?
"Ja. In het Verenigd Koninkrijk blijven volksgezondheidsinstanties een rol toekennen aan vapen voor volwassen rokers die anders zouden blijven roken. Zweden heeft de laagste rookcijfers in Europa bereikt, terwijl de toegang tot een reeks gereguleerde nicotineproducten gehandhaafd is gebleven."
"Ook andere Europese landen onderzoeken meer evenredige benaderingen. Griekenland en Tsjechië hebben zich voornamelijk gericht op het handhaven van leeftijdsbeperkingen, productnormen en consumentenbescherming, terwijl de legale toegang tot alternatieve nicotineproducten voor volwassenen gehandhaafd is gebleven. In plaats van hele productcategorieën te verbieden, streeft hun aanpak naar een evenwicht tussen de bescherming van jongeren en doelstellingen op het gebied van schadebeperking."
"Dat bewijst niet dat één beleid op zichzelf de rooktrends verklaart. Maar het toont wel aan dat een andere beleidsaanpak mogelijk is: streng als het gaat om de bescherming van jongeren en het bestraffen van degenen die de regels overtreden, terwijl tegelijkertijd ruimte wordt behouden voor gereguleerde alternatieven voor volwassen rokers."
Wat zal het smaakverbod van 2028 betekenen voor Belgische detailhandelaren?
"Voor veel gespecialiseerde en onafhankelijke detailhandelaren dreigt opnieuw een aanzienlijk deel van hun legale productassortiment te verdwijnen. Vandaag de dag investeren zij in producten die aan de voorschriften voldoen, in leeftijdsverificatie en verantwoorde verkoop, terwijl illegale exploitanten die verplichtingen simpelweg negeren."
"Het risico is dat we het gereguleerde kanaal verder verzwakken en consumenten naar buitenlandse of illegale leveranciers drijven. Dat is slecht voor legitieme detailhandelaren en ondermijnt het toezicht dat de overheid wil handhaven."
Wat zou u in plaats daarvan doen?
"Meer nadruk leggen op handhaving tegen illegale verkoop, een vergunningensysteem voor detailhandelaren invoeren en moderne oplossingen voor leeftijdsverificatie inzetten."
"De Interfederale Strategie 2022-2028 moet sterker worden beoordeeld op haar resultaten. Daalt het aantal rokers snel genoeg? Houden we minderjarigen effectief weg van nicotine? En behouden volwassen rokers toegang tot gereguleerde alternatieven?"
"België heeft drie pijlers nodig: voorkomen dat jongeren beginnen met roken, ondersteuning bieden aan rokers die volledig willen stoppen met sigaretten, en een wetenschappelijk onderbouwd beleid voor schadebeperking voor volwassen rokers die anders zouden blijven roken."
"Alvorens bijna alle smaken van de legale markt te verwijderen, zouden beleidsmakers het beschikbare bewijsmateriaal en de ervaringen van andere landen zorgvuldig moeten beoordelen. De kernvraag is eenvoudig: zal deze maatregel helpen om het roken terug te dringen, of zou het kunnen leiden tot onbedoelde gevolgen die uiteindelijk de volksgezondheidsdoelstellingen ondermijnen die ermee worden nagestreefd?"