Tabaks- en vape-enquête levert harde cijfers op
100% respondenten vindt dat overheid te weinig doet om illegaal vapecircuit aan te pakken
De steeds strengere tabaks- en vapewetgeving, de concurrentie van illegale verkoopkanalen en de dalende sigarettenverkoop: het zijn ontwikkelingen die de Belgische dagbladhandelaar duidelijk bezighouden. Dat blijkt uit een enquête die Kiosk voor de zomervakantie organiseerde.
Frustratie
De tabaks- en vapemarkt staat al geruime tijd onder druk. Hogere accijnzen, strengere verkoopvoorwaarden, nieuwe productbeperkingen en toenemende concurrentie van buitenlandse en illegale verkoopkanalen stellen dagbladhandelaars voor grote uitdagingen. Tegelijk groeit bij heel wat zelfstandige winkeliers het gevoel dat de overheid steeds strenger optreedt tegen de reguliere handel, terwijl illegale aanbieders veel minder hinder ondervinden van de controles.
Om die bezorgdheden in kaart te brengen, lanceerde Kiosk voor de zomervakantie een uitgebreide enquête. Tal van dagbladhandelaars, verspreid over het ganse land, namen de tijd om hun mening te geven over de tabaks- en vapewetgeving, leeftijdscontroles, de strijd tegen illegale handel en de evolutie van hun verkoopcijfers.
De resultaten laten weinig aan de verbeelding over. De frustratie zit diep, al blijkt tegelijkertijd dat de overgrote meerderheid van de respondenten verklaart haar verantwoordelijkheid bij de verkoop van leeftijdsgebonden producten ernstig te nemen.
Smaakjesverbod
Een van de meest besproken maatregelen is het geplande verbod op vapes met smaakjes vanaf 1 september 2028. De overheid wil daarmee onder meer voorkomen dat jongeren door aantrekkelijke smaakjes beginnen te vapen. Bij de bevraagde dagbladhandelaars kan die maatregel echter op bijzonder weinig begrip rekenen.
Maar liefst 95,4% van de respondenten vindt het geen goede zaak dat vapes met smaakjes vanaf die datum niet langer verkocht zouden mogen worden. Slechts 4,6% staat achter het geplande verbod. Ook wanneer specifiek wordt gevraagd of een beperkt aantal smaken beschikbaar zou mogen blijven voor volwassen consumenten, blijkt de steun bijzonder groot. Niet minder dan 87,4% vindt dat dit mogelijk moet blijven, tegenover 12,6% die daar geen voorstander van is.
Gezondheidsrisico's
De afwijzing van het smaakjesverbod betekent niet dat de dagbladhandelaars allemaal dezelfde opvatting hebben over de gezondheidsrisico's van vapen. Op de vraag of vapen even schadelijk is voor de gezondheid als klassiek roken, antwoordt 24,1% bevestigend. Een meerderheid van 57,5% vindt dat beide niet even schadelijk zijn, terwijl 18,4% aangeeft het niet te weten.
Opvallend is dus dat er wel een uitgesproken eensgezindheid bestaat over het behoud van smaakjes voor volwassenen, maar veel minder over de gezondheidsimpact van vapen. Daarbij moet worden opgemerkt dat de enquête niet verduidelijkt of respondenten die vapen niet even schadelijk vinden, het als minder of juist schadelijker beschouwen.
Voor dagbladhandelaars speelt vermoedelijk ook de commerciële realiteit een rol. Wanneer het wettelijke aanbod verder wordt ingeperkt, bestaat de vrees dat consumenten hun toevlucht zoeken tot buitenlandse aanbieders of illegale verkoopkanalen.
Leeftijdscontrole
Dagbladhandelaars nemen wel degelijk hun verantwoordelijkheid bij de verkoop van leeftijdsgebonden producten ernstig. Maar liefst 92% van de respondenten verklaart de leeftijd te controleren van jongeren die vapes, e-liquids of klassieke tabaksproducten willen aankopen.
Dat hoge cijfer sluit aan bij de door Kiosk aangehaalde bevindingen van de FOD Volksgezondheid. Volgens cijfers van de dienst presteren dagbladwinkels bij mysteryshoppingcontroles beter dan verschillende andere verkooppunten, waaronder nachtwinkels, dagwinkels, tankstations en warenhuizen. Dat geldt voor de controle op de verkoop van tabak en alcohol, terwijl dagbladhandelaars ook bij loterijproducten relatief goed scoren.
Toch blijkt uit de enquête dat technologische hulpmiddelen voor leeftijdsverificatie lang niet overal zijn ingeburgerd. Slechts 35,6% beschikt over een specifiek leeftijdsverificatiesysteem, zoals bijvoorbeeld PASSage, dat gebruikmaakt van artificiële intelligentie. Bijna twee derde (63,2%) heeft geen dergelijk systeem, terwijl 1,1% een ander antwoord geeft.
Dat betekent dat heel wat winkeliers de vereiste controles zonder digitale ondersteuning uitvoeren. Technologische systemen kunnen het personeel helpen om die taak consequent uit te voeren, maar nemen de wettelijke verantwoordelijkheid van de verkoper niet weg.
Illegale vapehandel
Het meest uitgesproken resultaat van de volledige enquête heeft betrekking op het illegale vapecircuit. Op de vraag of de overheid voldoende inspanningen levert om illegale verkoop via sociale media, webwinkels, nachtwinkels en op straat aan te pakken, antwoorden alle deelnemers negatief. 100% van de respondenten vindt dus dat de overheid tekortschiet in de strijd tegen illegale vapehandel. Een uitzonderlijk eensgezind resultaat dat duidelijk maakt hoe sterk deze problematiek leeft bij de bevraagde dagbladhandelaars.
Die frustratie wordt nog versterkt door de perceptie dat de controles ongelijk verdeeld zijn. Maar liefst 86,2% vindt dat de overheid zich te veel concentreert op het reguliere verkoopcircuit, waaronder dagbladwinkels, tankstations, superettes en grootwarenhuizen. De overige 13,8% is het daar niet mee eens en wijst er in de antwoordmogelijkheden op dat ook collega-handelaars zich niet altijd aan de regels houden.
Het probleem is volgens de meerderheid van de respondenten dus niet noodzakelijk dat er controles plaatsvinden, maar vooral waar de nadruk wordt gelegd. Dagbladhandelaars die hun producten volgens de wettelijke voorschriften verkopen, moeten aan steeds meer verplichtingen voldoen. Tegelijk ervaren zij dat illegale aanbieders zich gemakkelijker aan die regels kunnen onttrekken.
Dat leidt tot een gevoel van oneerlijke concurrentie. Wanneer bepaalde producten uit het legale assortiment verdwijnen, maar via andere kanalen beschikbaar blijven, dreigt de reguliere handel klanten te verliezen zonder dat de vraag naar die producten noodzakelijk verdwijnt.
Dalende sigarettenverkoop
Naast de regelgeving en de illegale vapehandel onderzocht Kiosk ook de evolutie van de klassieke sigarettenverkoop. Door de stijgende tabaksprijzen en de prijsverschillen met het buitenland zoeken consumenten mogelijk vaker hun toevlucht tot alternatieve aankoopkanalen.
Hoe sterk voelen dagbladhandelaars die evolutie in hun verkoopcijfers? De enquête vroeg hen om hun sigarettenverkoop in 2025 te vergelijken met die van 2024. De resultaten tonen aanzienlijke verschillen tussen de winkels, maar maken vooral duidelijk dat sommige handelaars bijzonder zware terugvallen rapporteren. Meer dan de helft van de respondenten (55,2%) situeert de evolutie in de laagste categorie, tussen 0 en 20% daling. Bijna een kwart (24,1%) geeft een terugval tussen 21 en 40% aan.
Voor een aanzienlijk deel van de bevraagde handelaars zijn de cijfers nog ingrijpender. Zo meldt 13,8% een verkoopdaling tussen 41 en 60%, terwijl 5,7% spreekt over een terugval tussen 61 en 80%. Een kleine groep van 1,1% rapporteert zelfs een daling tussen 81 en 100%. Alles samen situeert 20,6% van de respondenten de daling van zijn sigarettenverkoop boven de 40%.
De oorzaken van die daling kunnen van winkel tot winkel verschillen. Buitenlandse aankopen, illegale handel, veranderend rookgedrag en lokale concurrentie kunnen allemaal een rol spelen.
Tijdelijk verkoopverbod in grootwarenhuizen
Niet alle bevraagde dagbladhandelaars zien hun sigarettenverkoop achteruitgaan. Daarom polste Kiosk ook naar de redenen waarom sommige winkeliers hun verkoopcijfers op peil kunnen houden. Daarbij springt één verklaring duidelijk in het oog: het (tijdelijke) verkoopverbod voor tabaksproducten in grootwarenhuizen. Maar liefst 58,6% van de respondenten bij wie de verkoop niet daalde, schrijft dat toe aan deze maatregel. Volgens hun inschatting zijn daardoor klanten naar andere verkooppunten uitgeweken, waaronder de dagbladwinkel.
Het contrast is opmerkelijk. Terwijl sommige dagbladwinkels zwaar getroffen worden door de teruglopende sigarettenverkoop, lijken andere net te profiteren van veranderingen in het distributielandschap.
Illegale sigarettenverkoop
Dat de illegale handel de sector bezighoudt, blijkt ook uit het laatste deel van de enquête. Bijna 84% van de respondenten zegt hinder te ondervinden van illegale sigarettenverkoop in de omgeving van de eigen winkel. Voor een groot deel van de bevraagde handelaars is die concurrentie dus geen abstract probleem, maar een fenomeen waarmee ze naar eigen zeggen rechtstreeks worden geconfronteerd.
Wanneer Kiosk verder vraagt waar die illegale verkoop plaatsvindt of via welke kanalen de producten worden aangeboden, worden vooral nachtwinkels genoemd. Maar liefst 63,2% van de respondenten die deze vervolgvraag beantwoordden, wijst in die richting. Ook het transport van sigaretten vanuit Oost-Europa wordt opvallend vaak genoemd. Niet minder dan 44,8% verwijst naar dat kanaal. Daarnaast signaleert 32,2% illegale verkoop op straat.
Het gaat uiteraard om de ervaringen en waarnemingen van de respondenten, niet om officieel vastgestelde overtredingen. De cijfers mogen dan ook niet worden veralgemeend naar alle nachtwinkels of andere genoemde verkooppunten. Toch maken ze duidelijk hoe sterk de vermeende illegale handel volgens dagbladhandelaars in hun directe omgeving aanwezig is.
De resultaten van deze enquête zijn gebaseerd op een vrijwillige bevraging en kunnen niet zonder meer als representatief voor alle Belgische dagbladwinkels worden beschouwd. Toch vormen ze een duidelijk signaal vanuit de sector.
Wilt u nog iets kwijt over deze enquête? Heeft u nog meer te vertellen dan enkel uw ja- of nee-stem? Aarzel niet. Stuur gerust een mail naar dvm@pmg.be.