Xavier Deville: "We bevinden ons in een voortdurende verbodsperiode"

Voorzitter Prodipresse en lid van Corbis neemt geen blad voor de mond

De sector van de krantenwinkels maakt een bijzonder moeilijke periode door. Door de voortdurende verscherping van de antirookwetgeving, de veranderende consumptiegewoonten en de toegenomen concurrentie moet het beroep zichzelf opnieuw uitvinden om te overleven. Diversificatie, innovatie en samenwerking tussen de actoren in de sector lijken vandaag de dag onmisbare middelen om de levensvatbaarheid van deze bedrijven te behouden.
In deze context ging Kiosk op de koffie bij Xavier Deville, voorzitter van Prodipresse en medeoprichter van de nationale federatie Corbis.

Antitabakswetgeving

Hallo Xavier, het is ondertussen al van 2024 geleden dat we elkaar gesproken hebben. Welke veranderingen hebben sindsdien het werk van onze lezers het meest beïnvloed?

"Zonder twijfel de antitabaksregels. Het probleem is vandaag niet zozeer het bestaan van regels, maar hun onvoorspelbaarheid en het feit dat ze om de zes maanden veranderen. De regering heeft geen plan of langetermijnvisie waardoor handelaars zich kunnen voorbereiden. Er is ook geen overleg, er worden ons regels opgelegd met zeer korte termijnen, we investeren om ons daaraan te conformeren, maar dan kunnen die regels worden aangevochten bij de Raad van State en moeten ze worden herzien. Het resultaat: de gedane investeringen en het bedrijfsmodel worden nutteloos of achterhaald. Dat is schandalig."

"Bovendien gaan de minister van Volksgezondheid en zijn administratie vaak veel verder dan wat de wet voorschrijft. De maatregelen worden strenger dan nodig is: het is bijvoorbeeld niet toegestaan om overdag tabaksproducten aan te vullen of de kast te openen wanneer er klanten aanwezig zijn. Toch blijven wij handelaars die een legaal product verkopen. Als een klant mij om vijf pakjes vraagt terwijl er nog maar drie in het schap liggen, moet ik hem dan vragen om weg te gaan, mijn winkel sluiten, het product aanvullen en dan weer openen? We verkopen geen illegale producten. Natuurlijk weten we allemaal dat tabak schadelijk is voor de gezondheid, maar het blijft legaal en vormt een belangrijke bron van overheidsinkomsten via btw en accijnzen."

"Als een klant mij om vijf pakjes vraagt terwijl er nog maar drie in het schap liggen, moet ik hem dan vragen om weg te gaan, mijn winkel sluiten, het product aanvullen en dan weer openen?"

"Al deze vaak complexe en veranderlijke regels zorgen voor grote verwarring, ook bij de inspecteurs. De interpretaties en vergunningen verschillen van winkel tot winkel. Wat in een winkel in Antwerpen geaccepteerd wordt, wordt misschien niet in Luik geaccepteerd. En omdat deze regels niet voorspelbaar zijn, is het onmogelijk om ze te plannen en er zeker van te zijn dat je het juiste doet. Vandaag wordt ons gevraagd te investeren in grote, afgesloten kasten om meters aan producten op te slaan – klassieke tabak, elektronische sigaretten, vapetoestellen, vloeitjes, filters – en misschien wordt ons morgen verteld dat slechts één of twee aroma's nog zijn toegestaan. De investeringen die zijn gedaan om alle producten op te slaan, worden dan nutteloos."

"Er is geen duidelijke langetermijnvisie. We varen blind, afhankelijk van politieke beslissingen. Als Frank Vandenbroucke morgen een wet zou kunnen invoeren die tabak in België volledig verbiedt, zou hij die waarschijnlijk onmiddellijk ondertekenen. Hij vindt dat de parallelle markt niet zijn probleem is, noch de 500 miljoen euro aan verloren accijnzen in 2025, noch de illegale markt in handen van drugshandelaren. Voor hem is tabak schadelijk en moet het dus worden verboden. Dat is een zeer dogmatische en niet-pragmatische benadering, die geen rekening houdt met de concrete gevolgen in de praktijk."

Denkt u dat dit jaar slechts één smaak voor e-sigaretten zal worden toegestaan?

"Ik denk van wel. Gezien de manier waarop de minister zich momenteel uitlaat en de discussies binnen het kabinet, is het zeer waarschijnlijk dat deze maatregel dit jaar wordt ingevoerd. In zijn persbericht heeft hij de positieve argumenten uit Nederland naar voren gebracht. Maar als we de beschikbare studies raadplegen, zien we ook negatieve effecten die niet worden vermeld. Zo schat men dat ongeveer 80% van de Nederlandse consumenten hun fruitige aroma's nu in het buitenland koopt."

"Als consumenten elders tabak blijven kopen, legaal of illegaal, worden de doelstellingen op het gebied van volksgezondheid niet bereikt. Bovendien stijgen de prijzen sterk, maar België is geen eiland. We zijn omringd door buurlanden. Wat er in Australië gebeurt, is interessant: de regering is daar teruggekomen op bepaalde maatregelen nadat ze had vastgesteld dat ze te ver was gegaan."

"In België is de situatie anders. De antitabaksliga's hebben zoveel invloed gekregen dat het voor een politicus bijna onmogelijk is geworden om terug te krabbelen. We zijn een periode van permanent verbod ingegaan. Niemand wil dit dossier nog publiekelijk verdedigen."

Alternatief

Kunnen we dat niet meer veranderen?

"Misschien niet helemaal, maar het zou mogelijk zijn om een evenwichtiger aanpak te hanteren. Ja, tabak is schadelijk, maar er blijft ongeveer 12 tot 15 % dagelijkse rokers over die waarschijnlijk niet zullen stoppen met roken. Wat doen we voor hen? Wanneer medicijnen hen niet kunnen helpen om te stoppen, worden er onvoldoende minder schadelijke alternatieven aangeboden. Vapen zou behandeld moeten worden als een hulpmiddel om volwassen rokers te helpen stoppen en niet enkel als een probleem worden beschouwd."

"De minister beweert soms dat hij niet weet wat er in e-liquids zit. Alle legale producten zijn echter geregistreerd bij het ministerie van Volksgezondheid en staan op een officiële lijst. Wat hij niet weet, zijn de illegale producten – en juist die markt moet worden bestreden."

"Uit recente reportages is gebleken dat veel jongeren hun producten buiten de legale kanalen om kopen. Als een boekhandel of krantenwinkel weigert aan een minderjarige te verkopen – bijvoorbeeld dankzij een AI-camera die de leeftijd aan de kassa detecteert – gaat die jongere gewoon ergens anders kopen, bijvoorbeeld in een nachtwinkel."

Nachtwinkels

Heeft u nog af en toe een vergadering met minister Vandenbroucke of leden van zijn kabinet?

"Samen met mijn collega's van Perstablo hebben we begrepen dat de minister ons niet meer wil ontmoeten omdat hij ons beschouwt als deel van de tabakslobby. De vergaderingen zijn vrijwel verdwenen."

"Onlangs liet een verantwoordelijke van de FOD Volksgezondheid mij een studie zien waaruit bleek dat er gedurende een bepaalde periode geen enkele nachtwinkel was gecontroleerd. Ik vroeg hem waarom en of hij deze cijfers openbaar zou maken. Het antwoord was dat minderjarige mystery shoppers niet kunnen worden ingezet om deze winkels te controleren omdat ze buiten de normale openingstijden open zijn. Maar dat is niet ons probleem. Als een verkoper in mijn winkel een overtreding begaat, word ik gestraft. De wet moet voor iedereen gelijk zijn."

"Nu wil men de wet wijzigen om deze controles in nachtwinkels mogelijk te maken, maar in de praktijk gelden er nog steeds twee maten en twee gewichten. We zien nog steeds winkels met de woorden 'tabak' of 'vape' op hun gevel, terwijl deze reclame al lang verboden is. De sancties worden niet toegepast. Dat is erg frustrerend. Wij respecteren de regels, maar ze moeten zonder uitzondering voor iedereen gelden."

Onbegrip

U merkt geen begrip bij onze beleidsmakers?

"Niet echt. Jan Jambon heeft zelfs tegen de collega's van Perstablo gezegd dat krantenwinkels beter hun zaak kunnen verhuren in plaats van hun winkel te exploiteren. Dat zegt veel over de visie die sommigen hebben op onze winkels."

"Veel politici begrijpen niet goed hoe onze sector economisch functioneert. De marge op tabak is gedaald van ongeveer 8% naar 3%. Toen we hem uitlegden dat de staat ongeveer 500 miljoen euro verliest door de illegale markt, antwoordde hij dat het geld wel ergens anders vandaan zou komen. Dat is een verontrustende houding!"

"De volgende stap zal waarschijnlijk een beperking van het aantal verkooppunten voor tabak zijn. Er moet vóór 31 december 2026 een beslissing worden genomen. Handelaars zullen moeten kiezen: voedingsmiddelen verkopen (met een vergunning van het FAVV) of tabak verkopen. In een grote stad kan dat wellicht werken. Maar hoe zou dat gaan in een klein dorpje in de provincie Luxemburg? Zouden rokers dan 40 km moeten afleggen om een pakje te kopen? Op deze vraag heeft nog niemand een antwoord gegeven."

"De minister van Zelfstandigen en KMO's, Eléonore Simonet, en de minister van Economie, David Clarinval, zijn bijna de enigen in de regering die belangstelling tonen voor onze bezorgdheden."

Pessimistisch

Wat denkt u dat er in ons land gaat gebeuren als men deze weg blijft volgen?

"Het gevolg is vrij eenvoudig: als de verkoop van tabak onmogelijk wordt in winkels die ook voedingsmiddelen verkopen, zullen detailhandelaren tabak uit hun assortiment halen. De marge is te klein: de verkoop van € 100 aan tabak levert ongeveer € 3 op, terwijl € 100 aan dranken of snoepgoed € 40 tot € 50 kan opleveren."

"Maar mensen zullen niet van de ene op de andere dag stoppen met roken. De 15% van de volwassenen die roken, zullen elders naar sigaretten blijven zoeken, met name via de illegale markt. Dit kan leiden tot veiligheidsproblemen en het ontstaan van criminele netwerken, zoals we dat al zien in bepaalde wijken van grote Europese steden. Eerlijk gezegd, ben ik niet erg optimistisch over de toekomst van het Belgische tabaksnetwerk als deze trend zich voortzet."

Dus de job, het beroep van dagbladhandelaar, moet heruitgevonden worden?

"Ja, maar niet uit vrije keuze, uit noodzaak. Aangezien de verkoop van kranten is gedaald, moeten we ons aanpassen. De consumptiegewoonten veranderen en wij moeten mee veranderen."

"Vroeger kon een krantenverkoper achter zijn kassa blijven zitten: de producten werden geleverd en hij hoefde ze alleen maar te verkopen. Vandaag de dag bestaat dat model niet meer. Je moet een echte handelaar zijn en nadenken over het traject dat de klant in je winkel aflegt. De tijd dat de dag- en weekbladen achter de toonbank lagen en de klant snel binnenkwam en weer wegging, is voorbij."

"Hij moet rondlopen om het diverse aanbod van de winkel te ontdekken. Ofwel staat de kassa bij de ingang en liggen de weekbladen achterin, ofwel is het omgekeerd, maar net als bij IKEA (in een soft versie) zal het klanttraject de aankopen bepalen, met impulsaankopen bij de kassa, zoals in de grootdistributie."

"De pers blijft echter de basis van ons vak. De distributie van de pers is essentieel voor de democratie. Tijdens de pandemie konden we open blijven omdat we informatie verspreidden. Sociale netwerken kunnen deze rol niet vervangen."

"Hoewel de verkoop van kranten daalt, presteren sommige gespecialiseerde publicaties die diepgaande analyses bieden goed. Belgische titels als Médor of Wilfried zijn daar goede voorbeelden van. Het is aan de krantenverkopers om ze zichtbaar te maken. Afhankelijk van de locatie van de winkel kan het ook interessant zijn om buitenlandse kranten aan te bieden."

"Naast de drie traditionele pijlers is diversificatie essentieel, maar die moet wel aansluiten bij de verwachtingen van de klant. Ook de indeling van de winkel speelt een rol: producten moeten strategisch worden geplaatst om impulsaankopen te stimuleren. Ik herhaal, het is belangrijk om na te denken over het traject dat de klant in de winkel aflegt en over mogelijke combinaties tussen producten."

"Het is ook interessant om producten met een verhaal aan te bieden, bijvoorbeeld lokale producten (alcohol, honing, chocolade) die niet in de grootdistributie te vinden zijn. Boeken, briefpapier en wenskaarten bieden ook goede marges."

"Ik herhaal, het is belangrijk om na te denken over het traject dat de klant in de winkel aflegt en over mogelijke combinaties tussen producten"

"Ten slotte is advies aan de klant essentieel. Een klant die goed wordt begeleid, komt terug, zelfs als hij langs andere winkels loopt voordat hij bij u aankomt. Sociale netwerken en artificiële intelligentie kunnen ook nuttig zijn om evenementen of producten te promoten."

"Tegenwoordig moeten krantenwinkels zichzelf voortdurend opnieuw uitvinden en een collectief merk als 'les libraires-presse' werkt daar elke dag aan. Degenen die nu pas beginnen met diversificatie of het aanbieden van diensten zoals pakketbezorging, lopen al achter."

Press Expo editie 2
Noteer alvast 18 april 2027 in uw agenda. Op die dag vindt de tweede editie van Press Expo plaats, opnieuw in Brussels Expo, zoals Xavier Deville aan het einde van het interview aankondigde.
"We weten nog niet of tabaksfabrikanten aanwezig kunnen zijn. Er zijn nog steeds gesprekken gaande met de diensten van de minister van Volksgezondheid. Het is natuurlijk uitgesloten dat exposanten die een legaal product verkopen, een boete krijgen opgelegd."