Volg mee met een letterkapper
De ambachter
In De Ambachter volgen we mensen die als job of hobby een ambacht uitoefenen. Wij volgen één van hun projecten van begin tot einde en tonen stap voor stap hoe deze vakmannen te werk gaan. In deze aflevering tonen letterkapper Pieter Boudens en zoon Robrecht hun ambacht.
Transcriptie
<p>00:02 – 00:13</p> <p> </p> <p>00:00 – 00:11<br />In De Ambachter nemen we je mee naar de werkplaats van een ambachtsman- of vrouw. In deze aflevering brengen we een bezoek aan letterkapper Pieter Boudens en zijn zoon.</p> <p> <br />00:24 – 00:44</p> <p><br />Man 1</p> <p>(Pieter)<br />Ik ben Pieter Boudens en ik ben al 35 jaar letterkapper. Dus wij beeldhouwen letters in steen. Het métier is ons doorgegeven door onze vader, die een gekende kalligraaf was en die eigenlijk de grondlegger was van de kalligrafie en van de letters in steen in België.<br />00:40 – 00:45</p> <p> </p> <p><br />00:45 – 01:09</p> <p><br />Man 2</p> <p>(Robrecht)<br />Ik ben Robrecht Boudens. Ik ben 24 jaar en ik werk nu 3 jaar vast in dienst bij mijn vader. Het grappige is eigenlijk dat ik dat helemaal niet wou doen voordien, maar ik ben er dan toch op de één of andere manier ingerold. En zo heb ik dan toch de ‘letterziekte’ gekregen, om het zo te noemen.<br />00:52 – 00:58</p> <p> <br />01:12 – 01:36</p> <p><br />Man 1<br />Onze opdrachten bestaan uit het maken van officiële stenen: de eerste steenlegging voor gebouwen, maar ook grafstenen en daarnaast ook nog poëziestenen, dus mooie poëzie op steen gezet voor tentoonstellingen. Ook zonnewijzers, huisnummers, geboortestenen, dat komt er allemaal bij, alles wat met letters te maken heeft.<br />01:48 – 01:53</p> <p><br />Man 1<br />Mijn zoon, die nu bij me werkt, dat doet heel veel deugd.<br />01:58 – 02:04</p> <p><br />Man 2<br />De materie steen, daar ben ik echt zeer graag mee bezig, dus dat is echt wel een passie geworden.<br />02:08 – 02:27</p> <p><br />Man 1<br />Wij gaan nu aan de hand van deze steen hier tonen hoe het letterkappen gebeurt aan de hand van voorontwerpen, ontwerpen uittekenen op ware grootte, het spatiëren van de letters, dan het optekenen met carbonpapier op de steen, en daarna wordt het kapwerk gedaan.<br />02:32 – 03:07</p> <p><br />Man 1<br />Ik ben een voorontwerp bezig voor de eerste steenlegging van een gebouw. Ons eerste ontwerp is eigenlijk schaal 1 op 10, dat wij maken. Dat wordt dan naderhand uitvergroot maal 10, dat worden lettertjes van 5 centimeter dan, en dan gebeurt de spatiëring. Dus nu probeer ik ook al een klein beetje naar de spatiëring te kijken, dat is dus de witruimte tussen de letters. Maar dat staat nu nog niet helemaal op punt, dat zal pas gebeuren als ik op ware grootte aan het werken ben.<br />03:09 – 03:50</p> <p><br />Man 1<br />En het lettertype dat ik nu gebruik, is een puur Romeins kapitaal. Het basislettertype is altijd het mooie Romeinse kapitaal, dat zijn de letters die de Romeinen 2000 jaar geleden allemaal uitgevoerd hebben, dus die mooie pure Romeinse letters. Wat wij daar ook mee kunnen doen, is de vervorming maken, bijvoorbeeld een smalle Romeinse kapitaal maken, en soms maken wij, als dat dan voor vrije werken is, heel speelse ontwerpen met soms grote en kleine letters, soms dansende lettertjes, dat kan ook heel mooi zijn.<br />03:59 – 04:28</p> <p><br />Man 1<br />In ons vak als letterkapper is het belangrijk dat wij niet met de computer werken, maar wel alles uittekenen met de hand. Dat maakt een ontwerp warm. Op de computer heb je een keuze van meer dan 3000 lettertypes, wat belangrijk is voor typografen die met lay-out werken op affiches en boeken en zo, maar in ons vak als letterkapper is het mooier om alles met de hand te tekenen.<br />04:31 – 04:50</p> <p><br />Man 1<br />Ik zit hier nu in die paar letters al met drie o’s, en die lijken allemaal optisch op elkaar, maar moest je nu die drie o’s fotograferen en ze over elkaar schuiven, dan zou je zien dat ze alle drie verschillend zijn. En dat is net het mooie en het warme aan ons werk.<br />05:02 – 05:09</p> <p><br />Man 1<br />Als ik ze zou uitvergroten tot 5 centimeter, dan zou je goed die details zien en hoe mooi dat is.<br />05:19 – 05:58</p> <p><br />Man 1<br />Dus ik heb hier nu mijn werktekening, die ik uitvergroot heb vanaf het kleine schaalmodel. Het is op 400% uitvergroot, met de kopieermachine gedaan, en daarover wordt nu de mooie lettervorm bijgetekend en ondertussen kijken we ook naar de spatiëring. De spatiëring, dat zijn de witruimtes tussen de letters, die optisch even groot moeten zijn in oppervlakte. Dat is heel, heel belangrijk. En dat is iets dat je niet meetkundig kunt doen. Je moet dat met je ogen zien, proberen naar die witruimtes te kijken.<br />06:02 – 06:49</p> <p><br />Man 1<br />Dus wij tekenen dat met een 0.3, dat is dus een 0,3 millimeter-potloodje. Wij werken met zo’n fijn potloodje omdat traditioneel potlood snel stomp wordt, en je moet een scherp puntje blijven hebben. Dus dit is een 0.3-potloodje, en daar krijg je een haarscherp lijntje mee, wat dan ook weer belangrijk is om straks op de steen te plaatsen. Dus met die tweede letter is de spatiëring nog niet van belang, ik neem gewoon een mooie witruimte die mijn ogen goed kunnen waarnemen. Dat is het belangrijkste bij het spatiëren van letters.<br />06:51 – 07:21</p> <p><br />Man 1<br />Nu, voor de derde letter, moet je dus met je ogen half dicht proberen om die witruimte op te nemen. En dat klopt nu ongeveer op mijn schaaltekening. Dus die witruimte hier is ongeveer dezelfde – enfin, dat moet eigenlijk perfect zijn, dat is millimeterwerk, ik ga het toch 1 millimetertje dichter zetten omdat dat twee ronde letters zijn die heel veel wit geven hier in die hoekjes.<br />07:29 – 07:34</p> <p><br />Man 1<br />Nog een keer verschuiven om de spatiëring een beetje te bekijken. <br />07:49 – 08:20</p> <p><br />Man 1<br />Zo. Het gewone, ouderwetse potlood gebruiken wij om de lettertjes op te vullen. Later hangen wij dan die tekening aan de muur en dat is om nog eens een laatste controle te doen op de spatiëring van de letters. Een werktekening voor een lettersteen moet je vanop afstand kunnen bekijken. Zo dichtbij op de lichtbak gaat wel om de grootste fouten eruit te halen, maar de laatste ‘finishing touch’ moet gebeuren met de tekening aan de muur.<br />08:26 – 08:48</p> <p><br />Man 1<br />In het geval van deze opdracht hebben de klanten dus gekozen voor dit stuk blauwsteen, dat was een oud altaarblad dat ze graag gebruikt wilden zien omwille van de sentimentele waarde, voor de eerste steenlegging voor hun nieuwe gebouwen. Zij wensen dat de tekst vooraan op één lijn komt.<br />08:49 – 09:13</p> <p><br />Man 1<br />Blauwsteen is tamelijk hard om te bewerken, maar heel leuk om in te kappen. Je kunt voor zo’n opdracht ook kiezen voor bijvoorbeeld witsteen, dat is een beetje speelser en dan kunnen we over een groter oppervlakte steen beschikken, en kunnen we de letters ook speelser maken, waardoor het eindresultaat ook luchtiger is. Maar het is de klant die beslist welke steensoort hij wil.<br />09:20 – 09:33</p> <p><br />Man 2<br />Dus nu ga ik met methanol alle stof verwijderen van de steen. We ontstoffen omdat we de letters dan beter op de steen kunnen zetten.<br />09:36 – 10:01</p> <p><br />Man 1<br />Dus dit is de tekening die hierop moet. Het is zo dat de steen 7 centimeter hoog is en de lettertjes 5 centimeter groot zijn. Dus dat is 5 centimeter min 7, dus de lijntjes mogen getrokken worden op 1 centimeter vanaf vanboven en 1 centimeter vanaf vanonder. En dan eens uitmeten, zodat we langs voren en langs achteren dezelfde afstand hebben.<br />10:01 – 10:02</p> <p><br />Man 2<br />Hmmhmm. Oké.<br />10:02 – 10:04</p> <p><br />Man 1<br />Dus je mag nu eerst de lijntjes trekken.<br />10:04 – 10:05</p> <p><br />Man 2<br />Oké.<br />10:06 – 10:23</p> <p><br />Man 2<br />Ik ga eerst een centimeter langs vanboven nemen. Dat is dus waar de bovenkant van de letters komen. Dan duid ik dat aan en omcirkel ik het nog eens voor de duidelijkheid, omdat blauwsteen in feite een grijze kleur heeft en ik het zo gemakkelijk terugvind.<br />10:28 – 10:35</p> <p><br />Man 2<br />Dus ja, nu ga ik eigenlijk gewoon de lijn zetten waar dan het ontwerp op komt. <br />10:46 – 10:47</p> <p><br />Man 1<br />Dat is goed hé hier, die afstand.<br />10:48-10-48</p> <p><br />Man 2<br />Ja?<br />10:50 – 10:51</p> <p><br />Man 1<br />Nu mag je ze erop kleven hé.<br />10:53 – 11:56</p> <p><br />Man 1<br />Nu mag je hier meten tot 11,5.<br />11:57 – 11:05</p> <p><br />Man 2<br />Dus nu gaan we hier de afstand meten. Vanaf de steen die begint tot aan de letter eigenlijk. Een beetje terug…<br />11:05 – 11:06</p> <p><br />Man 1<br />Ja.<br />11:10 – 11:11</p> <p><br />Man 1<br />En hier dan effen leggen op het lijntje.<br />11:20 – 11:20</p> <p><br />Man 1<br />Ja.<br />11:27 – 11:27</p> <p><br />Man 1<br />Ligt hij goed?<br />11:29 – 11:30</p> <p><br />Man 2<br />Ja.<br />11:30 – 11:31</p> <p><br />Man 1<br />Waar is de 11,5? <br />11:31 – 11:31</p> <p><br />Man 2<br />Hier.<br />11:31 – 11:37</p> <p><br />Man 1<br />Ah, ja, zo mag het zijn dan. Zet die vast.<br />11:43 – 12:01</p> <p><br />Man 2<br />De letters hebben we nu in de juiste positie op de steen geplaatst. En wat we nu gaan doen, de volgende stap, is eigenlijk simpelweg met een stuk carbonpapier en een kraspunt de letters doortekenen. Het is eigenlijk een beetje zoals overcalqueren.<br />12:02 – 12:21</p> <p><br />Man 2<br />En dat gaat als volgt: dus je schuift het papier er gewoon onder, onder de letters. En dan ga je gewoon de contouren, dus de omlijning van de letter, volgen. Dat is alles wat je moet doen om dan de letters uit te kunnen kappen.<br />12:26 – 12:36</p> <p><br />Man 2<br />Er moet eigenlijk niet veel druk op die kraspunt uitgeoefend worden. Want bij het kappen zelf wordt de letter sowieso nog een beetje gecorrigeerd.<br />12:43 – 12:55</p> <p><br />Man 2<br />De kraspunt die we gebruiken om de letters door te tekenen, is gemaakt van widia-staal, en dat komt van het Duits: ‘wie Diamant’, hard als diamant.<br />12:58 – 13:18</p> <p><br />Man 2<br />Je hoeft dus niet per se een kraspunt te gebruiken, dat kan ook gewoon met een ijzeren punt of een lege stylo, bijvoorbeeld. Het grote verschil tussen een widiapunt en een stylo is dat de widiapunt veel fijner is en voor een dunne lijn zorgt. Dat is wel veel duidelijker.<br />13:30 – 13:36</p> <p><br />Man 2<br />En dan kijk ik voor de zekerheid of de letter er goed op staat. Ja, dit is duidelijk.<br />13:54 – 13:54</p> <p><br />Man 2<br />Hmmhmm, oké.<br />14:05 – 14:20</p> <p><br />Man 2<br />Het materiaal dat we nodig hebben om letters te kappen zie je hier eigenlijk allemaal liggen. En dat houdt enkel in: de beitels die we gebruiken, en hier de speciale hamer om letters te kappen. <br />14:22 – 14:39</p> <p><br />Man 2<br />Die is ook rond, zodat hij een beetje verspringt als je ertegen slaat. Als je met een gewone hamer zou werken, zou je je telkens moeten concentreren op je hamer en je beitel en het juist erop slaan, maar in dit geval is het net heel belangrijk dat je focus ligt op de punt van je beitel, die in de steen gaat.<br />14:40 – 15:09</p> <p><br />Man 2<br />De breedte van je beitel kies je aan de hand van het breedste stuk van je letter. Mocht je nu bijvoorbeeld deze nemen en hem erop leggen, dan zie je dat hij niet breed genoeg is. Dus dan zoek je er één die dicht genoeg in de buurt ligt bij wat je nodig hebt, zoals deze bijvoorbeeld. Je ziet dat deze goed is. Deze zou dus moeten volstaan om alle letters te kappen. Dan heb je nog een bril om je ogen te beschermen, natuurlijk, tegen de steen die wegspringt. <br />15:19 – 15:45</p> <p><br />Man 2<br />Dus voor de aanzet van de letter is het belangrijk te kiezen welke vorm je eerst doet. Bij de 5 gaat het zo: je hebt altijd een dunnere lijn en een dikkere lijn, en het is altijd verstandig om eerst de dunnere lijn te kappen en dan de brede erdoor. Dat is omdat je dan minder kans hebt op afbrokkeling. Dus nu ga ik de eerste aanzet doen. Dat begint dus met twee fijne lijntjes die je kapt. <br />15:54 – 16:01</p> <p><br />Man 2<br />En dan moet je eigenlijk de hele tijd verbreden, tot je je letter helemaal gekapt hebt. <br />16:17 – 16:26</p> <p><br />Man 2<br />Hier zie je dus die twee lijntjes die ik kap. En dan ga ik daar gewoon door met de punt.<br />16:43 – 17:10</p> <p><br />Man 2<br />En hier is dat weer op dezelfde manier de aanzet van de letter: dus dat begint eigenlijk met twee lijntjes, links en rechts, zoals je hier nu ziet, en die ga je telkens verbreden. En dan, naarmate je alles wegkapt – dat zie je hier nu – krijg je dus die mooie V-vorm, waardoor je een schaduw in je letter krijgt. En dat is eigenlijk het belangrijkste.<br />18:04 – 18:29</p> <p><br />Man 2<br />Bij het kappen van de letters is het zeer belangrijk dat je een scherpe beitel hebt, want als dat niet zo is krijg je geen mooie lettervorm en geen scherpe lijnen. Die punt wordt dus geslepen met een slijpblokje, zoals je hier ziet. Die bestaat uit diamant, dat zijn de hele kleine puntjes die je hier ziet. En dat is eigenlijk speciaal zo gemaakt omdat de widiapunt van de beitel alleen maar op die manier geslepen kan worden.<br />18:34 – 18:45</p> <p><br />Man 2<br />Je kan eigenlijk het best controleren of je beitel scherp genoeg is door hem gewoon eens tegen je nagel te zetten. Zo kun je heel snel checken of hij op punt staat.<br />18:54 – 18:54</p> <p><br />Man 2<br />Oké…<br />19:10 – 19:11</p> <p><br />Man 1<br />Heel goed.<br />19:22 – 19:24</p> <p><br />Man 2<br />Voilà. Het is klaar.<br />19:24 – 19:27</p> <p><br />Man 1<br />Het is goedgekeurd. Door de bond.</p>